Over de kunst van het stellen van vragen en doorvragen
t

Het stellen van vragen met vraagschema's om te komen tot betere kennis / informatie

Om betere vragen te stellen, zijn er meerdere vraagtechnieken die je kunt inzetten. Een goede manier is het gebruik van vraagschema's. In deze bijdrage ga je lezen wat vraagschema's zijn en hoe professionals vraagschema's kunnen inzetten om betere vragen te stellen ten aanzien van kennis en informatie. Met andere woorden: welke vragen ze kunnen stellen om te komen tot ware feiten, ware voorspellingen, goede oordelen, et cetera.

De kunst van het stellen van vragen en doorvragen


Inleiding

Het belang van goede kennis in de beroepspraktijk

In de beroepspraktijk heb je veel met kennis en informatie te maken. Sterker nog, in onze huidige informatiesamenleving is er geen beroep denkbaar of kennis / informatie speelt wel een bepaalde rol. Een professional gebruikt hierbij diverse soorten kennis: hoe iets in elkaar zit, hoe iets werkt, wat goed is in een bepaalde situatie, waarom iets wel of niet gedaan zou moeten worden, ... enzovoort.
 
Dat deze kennis kwalitatief goed moet zijn, is vanzelfsprekend. Klanten, cliënten, patiënten, burgers: iedereen verwacht van beroepsbeoefenaren dat ze met kennis van zaken handelen. Een student verwacht van een docent dat hij hem geen onzin voorschotelt, een patiënt verwacht van een arts een goed advies, de bekeuringen die een politie-agent uitschrijft moeten kloppen, een brandweerman moet een brand op de meest optimale manier bestrijden, de vuilnis moet op de juiste dag en wijze worden opgehaald, ... et cetera.
 
Om te garanderen dat hij handelt met kennis van zaken, ontkomt een beroepsbeoefenaar er niet aan vragen te stellen en om door te vragen. Helemaal nu ons denken ons soms flink voor de gek kan houden (en we ten onrechte denken dat we op basis van goede kennis handelen). Enkel dan kan hij aan de kennisverwachting voldoen die hoort bij professioneel handelen.

Startpunt: twee socratische vragen

Iedere professional zou in de praktijk hiertoe geregeld twee vragen moeten stellen, namelijk de twee socratische vragen "Wat bedoel je?" en "Klopt het?" Twee vragen waarmee de beroepsbeoefenaar een eerste stap kan zetten om tot goede kennis te komen.

Onze ervaring is dat de meeste professionals deze twee vragen wel stellen. En hiermee een vragende houding tonen. Met name de tweede vraag naar of dat wat wordt beweerd wel klopt, wordt wel gesteld:

Voorbeeld. Je kunt denken aan de docent die zich afvraagt of de ziekmelding van een leerling wel klopt. Of de agent die zich afvraagt of de verklaring van een getuige klopt. Of de verpleegkundige die zich afvraagt of dat wat een patiënt zegt over de medicijninname helemaal conform de werkelijkheid is. Of de journalist die een factcheck doet, omdat hij zich afvraagt of wat een politicus zegt conform de waarheid is.

Sterker, ook de personen waarvoor wordt gewerkt, zullen zich deze vragen stellen:

Voorbeeld. Denk aan de leerling die zich afvraagt wat de docent precies bedoelt. Of je kunt denken aan een getuige die zich de vraag stelt of de toelichting van een agent wel klopt. Of de patiënt die zich afvraagt of het advies van een arts wel onderbouwd is. Of een lezer van een krant die de vraag stelt of dat wat de journalist heeft geschreven geen nepnieuws is. Of de burger die wil vaststellen of dat wat de politicus heeft gezegd geen leugen is.

Het probleem van de twee socratische vragen

Het probleem van de twee socratische vragen is echter dat ze nog zeer algemeen zijn. Afhankelijk van het soort kennis dat door iemand beweerd wordt (en als je echt een vraagexpert wilt worden: en afhankelijk van de geldigheidswaarde die bepaalde kennis kan hebben) kun je veel betere vragen stellen.

Voorbeeld. In veel beroepen spelen feiten een belangrijke rol. Dit geldt bijvoorbeeld voor een rechter die moeten oordelen over een verdachte (en eerst moeten weten wat er feitelijk speelt in de casus) maar net zo goed voor een liftmonteur die wil vaststellen wat er met een lift aan de hand is. Om te achterhalen wat de feiten zijn, stellen deze beroepsbeoefenaren bepaalde vragen. Dit zullen echter andere vragen zijn dan die ze zouden stellen om vast te stellen hoe het in de toekomst zal zijn (dus voorspellende kennis). In het laatste geval gaat hem om oorzaak-gevolg. De vraag naar wat er met de lift aan de hand is, vraagt om andere kennisvragen dan de vraag wat de lift de komende weken zal gaan doen.

Om betere vragen te stellen dan de twee socratische vragen en vervolgens beter door te vragen, doet een professional er beter aan gebruik te maken van andere vraagtechnieken. Een hiervan is de HART-methode.

Een beter alternatief: vragen stellen met de HART-methode

De HART-methode is een methode die je met name als professional kunt inzetten om snel oordeel te bevragen: vragen te stellen bij een mening die je hoort of jezelf erop nahoudt. Deze methode geeft je vier vragen om vast te stellen of een oordeel juist is:
  1. Wat wordt bedoeld?
  2. In hoeverre is wat beweerd wordt aanvaardbaar?
  3. In hoeverre is de onderbouwing relevant?
  4. In hoeverre is de onderbouwing toereikend?
Een meer uitgebreide toelichting over deze vragen zijn, lees je hier.

De beperkingen van de HART-methode

Onze ervaring is dat de HART-vraagtechniek prima werkt om als professional snel een mening op waarde te schatten. Het stellen van deze vier deelvragen kan dan zeer waardevol zijn. Dit toont ook direct de grootste beperking van de HART-methode: de vier vragen zijn gericht op meningen; de oordelen worden geveld.

In de beroepspraktijk heb je echter niet enkel met oordelen te maken maar ook met andere vormen van kennis: met begrippen, feiten, verklaringen, vergelijkingen, voorspellingen en adviezen. Hiervoor zijn de vier vragen minder geschikt.

Ook zie je in de praktijk dat je soms geen vragen wilt stellen bij de kennis die geuit is, maar wel bij de kennisbron of kennisdrager: de persoon die of het medium dat met de kennis komt. Denk aan een bepaalde autoriteit of document. Ook hiervoor zijn de vragen van de HART-methode minder geschikt.

Vraagschema's vormen voor een goed alternatief.

Vragen stellen met vraagschema´s

Wat zijn vraagschema's?

Een vraagschema is een lijst met vragen, waarbij de vragen een bepaalde samenhang kennen. In tegenstelling tot vragenlijsten met losse vragen staan de vragen in een vraagschema niet los van elkaar. Ze kennen een bepaalde samenhang - en vaak ook volgorde - die voortkomt uit een bepaald kennisdoel.

Voorbeeld. Denk bijvoorbeeld aan een vraagschema die je kunt gebruiken tijdens het bezoek aan een huisarts. In plaats van afwachtend bij een arts te zitten (en mogelijk onvolledig geïnformeerd te worden) kan een vraagschema je helpen om betere vragen te stellen aan je arts. Het kennisdoel: een goed medisch advies krijgen van je huisarts.
 
Als er tussen de vragen geen samenhang is, heb je te maken met een gewone vragenlijst. Een dergelijke vraagschema noem je dan geen vraagschema. Neem bijvoorbeeld deze lijst met vragen. Dit is geen vraagschema. Ook bijvoorbeeld een vragenlijst met vragen waarmee je een sollicitatiegesprek kunt eindigen, is geen vraagschema. Je kunt immers niet met tientallen vragen een gesprek eindigen.

Je kunt pas spreken van een vraagschema als de vragen in de vragenlijst een bepaalde samenhang kennen. Samengevat: alle vraagschema's zijn wel vragenlijsten, maar niet alle vragenlijsten vraagschema's.

Soorten vraagschema's

Er zijn diverse soorten vraagschema's [1]. In ons eBook gaan we - met als doel te komen tot betere professionele kennis - twee soorten vraagschema's uitwerken:

1. Gericht op kennissoort
Ten eerste vind je in ons eBook vraagschema´s waarmee je per kennissoort kun vaststellen of jij als professional met goede kennis van zaken handelt. We hanteren voor deze vraagschema's de eerder gegeven indeling in kennissoorten.

Als onderdeel hiervan vind je ook vraagschema's om de diverse kennissoorten van elkaar te onderscheiden (neem bijvoorbeeld het vraagschema's om een feit van een mening te onderscheiden).


Zie verder dit totaaloverzicht van vraagschema's op basis van kennissoort.

2. Gericht op de kennisbron / kennisdragers
Ten tweede vind je vraagschema's waarmee je de juiste vragen kunt stellen bij de kennisbronnen en kennisdragers die met bepaalde informatie / kennis komen. Bijvoorbeeld het vraagschema om te achterhalen of je te maken hebt met een nepaccount op social media.


Tot slot

Bovenstaande vraagschema´s kunnen professionals inzetten om tot betere kennis en informatie te komen. Je vindt hierbij dus zowel vraagschema´s met vragen naar de inhoud van kennis (onder 1) als vraagschema´s met vragen die gericht zijn op de bron van kennis (2). Op onze website vind je echter ook nog andere vraagschema´s: deze vraagschema's vind je hier.

Onze vraag aan jou: welke interessante, handige vraagschema's ken jij of gebruik jij?

__________

[1]
Als je het idee van vraagschema begrijpt, zie je waarschijnlijk in dat ook de twee socratische vragen en de HART-vragen eigenlijk vraagschema's zijn (maar gezien het gering aantal vragen wel zeer algemeen).

Meer over: ,