De kunst van het stellen van vragen en doorvragen
t
HRM

41 morele vragen / dilemmas op de werkvloer

Ben je op zoek naar onderwerpen voor intervisie op de werkvloer? Of zoek je naar een onderwerp voor een morele beschouwing of politiek betoog? Dan kan deze bijdrage je mogelijk helpen. In deze bijdrage zal ik namelijk een overzicht geven van morele vragen waar je tegenaan kunt lopen op je werk (en hiermee het arbeidsrecht, HRM en sociaal zekerheidsrecht raken). Het zijn morele dilemma´s - waardeconflicten - die vragen om een oordeel (oordelende kennis is een soort kennis).


Toetsingskader
In tegenstelling tot een eerdere bijdrage met morele vragen inzake onze rechtsstaat is het toetsingskader in deze bijdrage niet het begrip 'rechtsstaat' maar het meer algemenere 'moreel juist handelen'. Sommige filosofen gebruiken ook wel de waarde rechtvaardigheid of het begrip 'het juiste handelen' hiervoor. Bij alle onderstaande kwesties is dus steeds de vraag: in hoeverre is het moreel juist als ...? Of - als we genoemde filosofen volgen - als synoniem: in hoeverre is het rechtvaardig als ...? of: in hoeverre is het juist als ...? [1]

Ik heb voor de leesbaarheid van deze bijdrage het toetsingskader echter niet steeds in onderstaande vragen opgenomen. Als je dit wel wilt gaan doen en dus een goede oordelende morele vraag wilt opstellen, dan zou je de vragen moeten herschrijven. De vraagstelling wordt dan: "In hoeverre is het moreel juist als [dan het probleem]".

Ik roep daarnaast graag in herinnering dat het kiezen van dit toetsingskader wel tot gevolg heeft dat je uiteindelijke oordeel natuurlijk grotendeels zal worden bepaald door wat jij onder 'moreel juist' verstaat. Je kunt meer informatie hierover lezen in deze bijdage.

Algemene morele vraag versus een concrete morele vraag
De meeste van onderstaande vragen zijn trouwens nog vrij algemeen van aard. Ze vragen wel om een oordeel maar er worden geen concrete situaties genoemd waarover jij een oordeel kunt vormen. Het advies is om wel een concreet voorval te gaan zoeken. Dit moet je natuurlijk niet doen als je wilt reflecteren op een regeling in het algemeen of je een conceptuele (beschrijvende) morele vraag kiest.
 
De morele vragen / dilemma's

Sollicitatie
  1. Wat als je voor je nieuwe baan eerst in de hersenscanner moet? (inspiratie BNR De Nieuwe Wereld)
  2. In hoeverre moet je je mogelijk nieuwe werkgever toestaan dat deze je mail laat scannen op karakter, taalgebruik, e.d.?
  3. In hoeverre mag je als werkgever om video-cv's vragen?
  4. In hoeverre moeten we werkgevers verplichten bepaalde maatregelen te treffen om discriminatie te voorkomen?
  5. In hoeverre is positieve discriminatie te rechtvaardigen?
  6. ...
 
Integriteit
  1. In hoeverre moet je strafbaar gedrag van jouw organisatie aangeven bij de politie?
  2. Wat als je klant je een (groot) cadeau geeft?
  3. Wat is nog een aanvaardbaar relatiegeschenk om te geven?
  4. Je baas vraagt je om een cliënt voor de gek te houden. Wat doe je?
  5. Een klant maakt een beslissing maar je weet dat hij of zij de gevolgen niet overziet. Moet je hem waarschuwen?
  6. In hoeverre moet een werknemer klanten waarschuwen voor alle mogelijke gebreken aan een product?
  7. Je ziet dat een cliënt psychisch ergens aan onderdoor gaat. Moet je hier iets mee?
  8. Wat is een rechtvaardige manier van omgaan met klokkenluiders?
  9. ...
 
Beloning / winst
  1. In hoeverre moet iedereen binnen een organisatie meedelen in een bonus?
  2. Wat mag een baas verdienen t.o.v. lager personeel?
  3. In hoeverre kun je een mensenleven uitdrukken in geld (inspiratie: de Ford-Pinto-casus)
  4. Loontransparantie? Of met andere woorden: zouden collega's hun salaris met elkaar moeten delen? (inspiratie: de TED-talk van David Burkus)
  5. Is het rechtvaardig als bankiers meer verdienen dan verpleegkundigen? (met name het boek van Michael Sandel, Niet alles is te koop. De morele grenzen van marktwerking, is interessant. Zie voor een recensie het artikel 'Zelfs de dood wordt vermarkt' in de Trouw.)
  6. ...

Privé versus organisatie
  1. Wat als jij overwerkt maar je collega ervoor kiest om naar zijn of haar gezin te gaan?
  2. In hoeverre mag je van een ziek iemand verwachten dat hij of zij de mail bekijkt?
  3. Hoeveel verlof is rechtvaardig? (verschillende concrete situaties zijn denkbaar: bij mantelzorg, voor vaders, voor moeders, voor mensen met een bepaalde ziekte, et cetera; zie ook hier)
  4. Wanneer is een relatie met iemand op je werk een stap te ver? In hoeverre mag een werkgever arbeidsrechtelijke consequenties verbinden aan een relatie tussen werknemers? (duiding)
  5. Wat is redelijk privégebruik van faciliteiten van je werkgever (internet, telefoon, ...)?
  6. Mag de werkgever een werknemer een goede levensstijl opdringen?
  7. In hoeverre moet een werkgever opkomen voor de privacy van diens medewerkers (inspiratie: de Transavia-dagboek-case
  8. Wanneer wordt een concurrentiebeding een vorm van moderne slavernij?
  9. In hoeverre mag de werkgever een werknemer dwingen een griepprik te nemen?
  10. Hoever mag de werkgever gaan in het volgen van medewerkers via GPS e.d?
  11. Welke mensen in zijn of haar netwerk zou een werknemer met zijn werkgever /opdrachtgever - via bijvoorbeeld via een CRM - moeten delen?
  12. In hoeverre mag een werkgever van een werknemer verwachten dat hij een chip laat implanteren? (inspiratie)
  13. Mag een werknemer - bijvoorbeeld een supermarktmedewerkster - weigeren een speldje met naam te dragen indien dit met zich meebrengt dat klanten haar online gaan opzoeken?
  14. Moet je als werkgever je werknemers niet juist stimuleren social media (twitter, facebook, linkedin, ...) te gebruiken ook als dit met zich meebrengt dat ze soms iets doms berichten? (inspiratie
  15. Als een medewerker ondanks sterk aandringen van collega's en werkgever geen gas terugneemt op het werk, hoe rechtvaardig is het dan dat de werkgever het loon moet doorbetalen als de persoon een burn-out krijgt?
  16. ...

Arbeidsverhouding
  1. In hoeverre moeten zelfstandigen verplicht worden bepaalde verzekeringen af te sluiten?
  2. In hoeverre moeten zichzelf verklaard zelfstandigen beschermd worden voor schijnconstructies (en dat ze eigenlijk geen zelfstandige zijn)
  3. In hoeverre moeten uitzendkrachten en zelfstandigen meegenieten van bijeenkomsten en geschenken van de organisatie (kerstgeschenken e.d)?
  4. In hoeverre zou een individuele werknemer niet weloverwogen voor zijn eigen arbeidstijden mogen kiezen en moeten kunnen afwijken van overheidsregelingen / CAO's e.d.? (inspiratie)
  5. Kunnen we niet beter stoppen met die beoordelingsgesprekken en voortgangsgesprekken? (inspiratie)
  6. ...
 
Overig
  1. In hoeverre heeft de overheid een morele plicht onterecht vastgezeten gedetineerden in dienst te nemen? (inspiratie)
  2. In hoeverre hebben werkgevers een maatschappelijke plicht ex-gedetineerden aan te nemen?
  3. In hoeverre hebben werkgevers een maatschappelijke plicht sociaal zwakkeren aan te nemen? (enzovoort maar dan arbeidsgehandicapten, asielzoekers, ...)
  4. ...

Heb je aanvullende dilemma's die zich kunnen voordoen op de werkvloer? Wij horen deze dan graag. Wij zullen het lijstje aanvullen.

__________

[1]
Dit is niet zonder discussie. Zie voor een voorbeeld van een filosoof die rechtvaardigheid, moreel juist handelen en juist handelen aan elkaar gelijkstelt bijvoorbeeld Michael Sandel (Sandel, Michael J., Rechtvaardigheid, Uitgeverij Ten Have (2012)). Het probleem van met name het gebruik van 'wat is juist handelen?' is dat toch een specifieke, niet morele invulling wordt gekozen: bijvoorbeeld juist in de zin van het recht, in de zin van wat economisch het meeste oplevert, in de zin wat het meest doelmatig is of juist in de zin van wat een religie of ideologie voorschrijft.

Je zou zelfs kunnen zeggen dat het toetsingskader "is het een goed idee (als ...)" is. Maar ook deze vraagzin kent het probleem dat betrokkenen het onderwerp mogelijk enkel gaan benaderen vanuit waarden als efficiency en effectiviteit. Andere morele waarden die kunnen spelen (gelijkheid, vrijheid e.d.) en het misschien geen goed idee maken, worden hierdoor eerder vergeten.

Meer over: ,