De kunst van het stellen van vragen en doorvragen
t

De kunst van het doorvragen: uitleg en voorbeelden

(update 12-9-2017)
Goed doorvragen - zoals o.a. bedoeld binnen de LSD-methode, de methode die staat voor Luisteren - Samenvatten - Doorvragen - doe je door kritische vragen te stellen. Dit soort vragen worden ook wel positief-kritische vragen genoemd. In deze bijdrage zal ik uitleggen wat kritische vragen zijn en je voorbeelden aanreiken. Want hoe kun je nu het beste doorvragen?

Wat zijn kritische vragen?

Kritische vragen zijn vragen waarmee je - via doorvragen - de kennis van de ander bevraagt. Bijvoorbeeld tijdens een interview / interviews. Dit zal vaak gaan over de mening die iemand anders heeft (ook wel oordeel of standpunt genoemd). Maar natuurlijk kun je ook in een vraaggesprek kritische vragen stellen ten aanzien van andere vormen van kennis: de feiten, de verklaringen of bijvoorbeeld de adviezen die de ander uitspreekt. Met kritisch - zoals je ook hier hebt kunnen lezen - wordt dus niet het uiten van kritiek (in negatieve zin) bedoeld. Je kunt het beter vergelijken met nieuwsgierig zijn.

Hoe kun je doorvragen?

Door verschillende auteurs is geschreven hoe je het beste kunt doorvragen en welke technieken er zijn. Hier hebben wij bijvoorbeeld geschreven over de vragen die Paul & Elder je aanraden. En in ons eBook beschrijven we de kritische vragen die je volgens de HART-methode kunt stellen. Ook in diverse boeken over de socratische methode kun je voorbeelden vinden van hoe je kritisch moet doorvragen (bijvoorbeeld in dit boek van Anthone & Mortier dat weer deels gebaseerd is op de MASTERMICE-insteek van Lipman en denk ook aan de twee basis socratische vragen: wat bedoel je? en klopt het?).

Vraagtip

Gelukkig is er wel veel gelijkenis tussen wat deze schrijvers (en wij in ons eBook) je aanreiken als het op kritisch doorvragen aankomt. In deze bijdrage zullen we de belangrijkste en meestvoorkomende categorieën waarop je kritisch kunt doorvragen samenvatten. De kunst is om deze categorieën en doorvraagtechnieken je eigen te maken en leren toe te passen. Om dit gemakkelijker te maken, geven we hieronder ook steeds voorbeeldvragen. Afhankelijk van de context moet je deze voorbeeldvragen natuurlijk wel even aanpassen aan jouw situatie.

Doorvragen: 10 soorten positief-kritische vragen


Doorvragen en doorvraagtechnieken: een overzicht / voorbeelden van kritische vragen



  
1. BEGRIPSVRAGEN (= DEFINITIE VRAGEN)
Hiermee vraag je door op de begrippen die iemand gebruikt. Het is vragen naar helderheid; naar de betekenis van begrippen / concepten. Vertelt de directeur waarvoor je werkt bijvoorbeeld dat hij zijn verantwoordelijkheid zal nemen als een project faalt dan is het interessant om te weten wat hij precies verstaat met "verantwoordelijk nemen". Gaat hij dan weg? Blijft hij dan om puin te ruimen? Of ...?
  • Wat versta je onder ... ?
  • Wat bedoel je met ... ?
  • Wat is ...?
  • Kun je omschrijven wat je verstaat onder ... ?
  • Kun je uitleggen wat je verstaat onder ... ?
  • Wat houdt ... in?
  • In welke zin?
  • Qua?
  • ...

2. BEWIJSVRAGEN IN HET ALGEMEEN
Bewijsvragen zijn vragen waarmee je doorvraagt op het oordeel of een verklaring die iemand heeft. Je vraagt naar de redenen en argumenten van iemand. Zegt je leidinggevende bijvoorbeeld dat jouw manier van werken niet juist is, dan kan dit een goed moment zijn om hierop door te vragen.
  • Waarom?
  • Waarom ook alweer?
  • Hoezo?
  • Hoezo klopt het wat je zegt?
  • Waarop is dat gebaseerd?
  • Waarop is je oordeel / mening / verklaring gebaseerd?
  • Welk onderzoek zegt dat precies?
  • Hoe kom je daarbij? 
  • Waarom denk je dat?
  • Kun je dat ook aantonen / bewijzen?
  • Wat zijn je argumenten hiervoor?
  • Wat zijn / waren je redenen hiervoor?
  • ... 
 
3. VRAGEN NAAR VOORBEELDEN
Algemene uitspraken kunnen erg overtuigend overkomen. Toch doe je er goed aan om soms om een voorbeeld te vragen. Zegt een sollicitant bijvoorbeeld dat hij altijd erg zorgvuldig is? Dan moet het ook geen probleem zijn om enkele voorbeelden hiervan te geven.
  • Kun je een voorbeeld geven?
  • Wanneer speelde dit bijvoorbeeld?
  • Heb je een kwestie voor ogen?
  • Aan welk voorbeeld denk je dan?
  • Zoals wanneer?
  • ...

4. DOELVRAGEN
Sommige uitspraken worden om een specifieke reden uitgesproken: namelijk om iets te bereiken; om een doel te halen. Doelvragen vragen hiernaar (en zijn hiermee eigenlijk een specifieke vorm van de hierboven genoemde bewijsvragen). We noemen ze apart want het is wel iets om op gericht te zijn: niet altijd is namelijk duidelijk waarom de ander de dingen zegt die hij zegt. Iets om op door te vragen. Als een goede vriendin meerdere keren achter elkaar aangeeft dat ze binnenkort gaat verhuizen en dat het opschiet met het nieuwe huis dan speelt er misschien meer. Heeft ze hulp nodig? Ziet ze er tegenop?
  • Waarom zeg je dit?
  • Waarom heb je het zo vaak over dit onderwerp?
  • Waarom stelde je deze vraag?
  • Met welk doel zeg je dit?
  • Wat wil je hiermee bereiken?
  • ...  

5. VRAGEN NAAR ALTERNATIEVEN
Om vast te stellen of iemand toereikend is in zijn oordeelsvorming kan het verstandig zijn om te vragen naar alternatieven. Heeft iemand echt datgene wat hij of zij zegt helemaal doordacht?
  • Heb je ook aan andere opties gedacht?
  • Welke opties had je nog meer?
  • Welke opties heb je nog meer overwogen?
  • Wat zou een ander gezichtspunt kunnen zijn?
  • Ontbreekt er misschien belangrijke kennis?
  • Wat zou iemand vinden die het niet met je eens is?
  • Zou je ook een ander perspectief kunnen innemen?
  • Zou dit ook een andere verklaring kunnen hebben?
  • Zou je hier anders tegenaan kunnen kijken?
  • Waar doet jou dat nog meer aan denken? 
  • Wat zou het nadeel zijn van wat je wil en hoe kun je daar aan tegemoet komen?
  • ...
 
6. VRAGEN NAAR GEVOLGEN / VOORSPELLINGEN LATEN DOEN
Bij de laatste vraag hierboven bij alternatieven zag je al iets van gevolgen (wat zijn de nadelen?). Dit is niet vreemd. Veel van wat we beweren heeft iets van causaliteit in zich: het moet of zal ook leiden tot iets. Hier kun je de ander op bevragen en doorvragen. En als dat een onwenselijk gevolg is, ga je natuurlijk weer doorvragen naar alternatieven.
  • Wat zal dit tot gevolg hebben?
  • Wat betekent dit voor je?
  • Waar zal dit toe leiden?
  • Wat zijn de consequenties hiervan / van wat je zegt / ...?
    • Tot welke conclusie kom je dan?
    • Wat deed dat met je?  
    • Hoe voelde dat toen? 
    • Wat ging er toen door je heen? 
    • ...
     
    7. VRAGEN NAAR AANNAMES / VOORONDERSTELLINGEN
    Taal werkt zo dat we nooit alles zeggen. Sommige zaken nemen we aan en spreken we niet expliciet uit. Je kunt de ander hierop bevragen. 
    • Klopt het dat je ... hierbij aanneemt?
    • Als je dit zo zegt dan vind je waarschijnlijk dat ... ?
    • Je beweert dat x dit zou moeten doen, maar geldt dat voor alle gevallen dan?
    • Ga je er nu vanuit dat ... ?
    • Je lijkt iets te vooronderstellen. Weet je ook wat? 
    • Wat neem je aan als je dit zegt? 
    • ...  
     


    8. DOORVRAGEN NAAR MOGELIJKE VRAGEN
    In plaats van doorvragen op wat iemand beweert, kun je ook iemand zichzelf vragen laten stellen. Hiermee leg je ook iemands denken bloot. 
    • Welke vragen roept dit bij je op?
    • [x] zegt dit? Welke vragen zou je aan hem hebben?
    • Welke vragen kun je stellen bij deze tekst?
    • Waarover twijfel je als je dit zo zegt?
    • ...

    9. ASSOCIATIE EN GELIJKENIS BEVRAGEN
    We zijn geneigd om zaken met elkaar te vergelijken. Ik wil twee snoepjes want mijn broertje heeft er ook twee gehad. De vraag is natuurlijk of deze vergelijkingen wel helemaal juist zijn. Hier kun je op doorvragen (zie hier voor een voorbeeld). 
    • Zie je overeenkomsten met een andere kwestie / situatie / ... ?
    • Waarin verschilt dit van ... ?
    • Wat is de gelijkenis met ... ?
    • Waarom vergelijk je het niet met [iets anders]?
    • Je stelt dat dit hetzelfde is als met x maar vind je dat de verschillen die er dan zijn niet toe doen?
    • Vind je dan dat de verschillen die er wel zijn rechtgetrokken zou moeten worden?
    • ...

    10. METAVRAGEN T.A.V. GESPREK / PROCES
    In plaats van door te vragen op de inhoud kun je het gesprek of het besluitvormingsproces van iemand of van een groep bevragen. Verliepen deze zoals zij vinden dat zou moeten?
    • Hoe vond je het gesprek gaan?
    • Wat heb je geleerd?
    • Wat vond je het overtuigendste argument?
    • In hoeverre ben je van mening veranderd?
    • Is je begrip door dit gesprek veranderd?
    • Waren we volledig? 
    • Heeft iedereen zijn of haar inbreng gehad? 
    • Hebben we tijdens dit gesprek de juiste stappen gezet?
    • ... 

    Mis ik een belangrijke categorie? Of heb je meer of betere voorbeeldvragen? Ik hoor ze weer graag.
     
    Meer over: , ,