De kunst van het stellen van vragen en doorvragen
t

Een positief-kritische, vragende houding

Het kunnen stellen van vragen bij de informatie die op je afkomt, is een kenmerk van dat je de kunst van het stellen van vragen beheerst. In de literatuur wordt dit ook wel het hebben van een positief-kritische houding genoemd.

Een positief-kritische houding wordt gezien als het vermogen om de informatie die op je afkomt onbevooroordeeld, open en onafhankelijk op zijn waarde te schatten. De beroepsbeoefenaar weet dat je alle redeneringen en de daarin gebruikte informatie niet per definitie kunt aanvaarden maar dat je de gehanteerde kennis (soms) eerst op basis van criteria moeten toetsen en bevragen op houdbaarheid: op waarheid en juistheid.

De fundamentele vraag die een positief-kritische professional zich continu stelt (of die je aan een professional zou moeten stellen), is: "Waarom ook alweer: waarom zou ik deze informatie aanvaarden?". En gezien onze focus op oordeelsvorming wordt dit:


“Waarom ook alweer:
waarom zou ik dit oordeel aanvaarden?”


Het is een vraag naar redenen die natuurlijk ook tot een oordeelsvraag kan worden herschreven: "In hoeverre kan ik deze informatie / dit oordeel aanvaarden?".  Door het continu [1] stellen van deze fundamentele vraag [2] en de juiste vervolg- en deelvragen, kan de beroepsbeoefenaar ervoor zorgen dat sprake is van goede oordeelsvorming. Dat een oordeel bijvoorbeeld niet beïnvloed wordt door groepsdruk of andere cognitieve tekortkomingen.

Een vragende houding heeft echter nog meer voordelen:
  • Beter begrip van de onderdelen die je bestudeert
  • Beter in het in de praktijk beoordelen en toepassen van modellen en theorieën
  • Beter en op de lange termijn efficiënter in het oplossen van problemen
  • Voorkomen van domme fouten / sneller leren van je fouten
  • Beter in staat om niet enkel op basis van emoties te handelen (volledig irrationeel)
  • Bij een constructieve open houding: minder conflicten

Het is natuurlijk lastig om te constateren wanneer iemand in een cognitieve valkuil is gelopen. Hoe kun je nu vaststellen of een rechter beïnvloed is door een tekort aan slaap? Hoe weet je nu of dat wat een autoriteit zegt juist is? Hoe weet je nu of datgene wat je leest op internet correct is en niet vervormd is door eigen belangen? Het enige wat we kunnen doen is de inhoudelijke redeneringen systematisch positief-kritisch te bevragen. Hierbij kunnen de eerder genoemde cognitieve valkuilen je wel helpen: ze kunnen je mogelijk reeds wijzen op ondeugdelijke oordeelsvorming.

In de volgende bijdragen zal ik uitwerken welke methoden er zijn om meer systematisch - namelijk meer gestructureerd - de juiste (deel)vragen te stellen. Voordat je deze verschillende methoden je eigen gaat maken, is het echter nuttig om eerst een scherper beeld te vormen van wat het betekent om een positief-kritische, vragende houding te hebben. Ik zal beginnen met laten zien dat dit bijvoorbeeld niet hetzelfde is als het uiten van (negatieve) kritiek.

__________

[1]
Je kunt spreken van een kritische houding als het stellen van kritische vragen stellen en het kritisch denken een algemene drijfveer is  geworden van de beroepsbeoefenaar. Het is iemands karakter geworden. Zie Browne. M.N. en Stuart M. Keeley, Asking the Right Questions: A Guide to Critical Thinking, 2009, Prentice Hall, bladzijde 2.

[2]
Deze vraag kent diverse varianten zoals "Waarom zou ik deze informatie omarmen?" of "In hoeverre is deze informatie houdbaar?" Door sommige auteurs wordt ook wel gesproken over de betrouwbaarheid of de aannemelijkheid van de gebruikte informatie. Zie bijvoorbeeld  Schaaijk, G.A.F.M. van, Praktijkgericht juridisch onderzoek, Boom Juridische Uitgevers, 2011, bladzijde 198.  
Meer over: , ,